Neden Siyasi Federalizm Değil de İdari ve Mali Desentralizasyon?

Yüzyıllık yönetim genetiğimizi oluşturan Kıta Avrupası (Fransız) modelinin artık günümüz dünyasında kamu hizmetlerine erişimi yavaşlattığını, Karabük’teki bir hastanenin doktor ihtiyacından Safranbolu’daki yerel projelere kadar her şeyin Ankara’nın bürokratik koridorlarında zaman kaybettiğini konuşmuştuk.

Çözüm olarak "yerelleşme" (desentralizasyon) kavramını ortaya attığımda, pek çok okuyucunun zihninde şu haklı ve refleksif sorunun belirdiğini biliyorum: “Türkiye’de yerelleşme demek, eyalet sistemi demek değil midir? Bu da bizi bölünmeye götürmez mi?”

Açık ve net bir şekilde ifade ederek başlayalım: Hayır. Türkiye’de siyasi bir federalizm (eyalet sistemi) intihardır. Bizim ihtiyacımız olan şey siyasi maceralar değil; kamu hizmetinin ve bütçenin yerelleşmesidir.

Peki ama neden? Gelin, konuyu ne teorik fantezilere ne de hamasi nutuklara boğmadan, tamamen coğrafyanın ve tarihin gerçekleriyle masaya yatıralım.

Biz Bir Ada Ülkesi ya da Okyanus Aşırı Bir Kıta Değiliz

Kamu yönetimi teorilerini Türkiye’ye kopyala-yapıştır mantığıyla getirmeye çalışanların kaçırdığı en büyük şey jeopolitik gerçeklerdir.

• Bir Amerika Değiliz: Amerika Birleşik Devletleri, kendi kıtasında devasa yüzölçümüyle, iki okyanusun arkasında, sınır komşularından gelebilecek varoluşsal bir savaş tehdidinden uzakta ve güvendedir. Bu konfor, onlara kuruldukları günden beri gevşek bir federal yapıyı sürdürme lüksü tanır.

• Bir İngiltere Değiliz: Anglo-Sakson modelinin beşiği olan İngiltere, etrafı denizlerle çevrili bir ada ülkesidir. Kara sınırı güvenliği gibi akut bir stresle her gün yaşamak zorunda değildir.

Peki Türkiye?

Türkiye ne bir ada ülkesidir ne de okyanus korumasına sahiptir. Biz, kara sınırları binlerce kilometreye uzanan, dünyanın en kaygan ve en sıcak jeopolitik fay hatlarının üzerinde oturan bir ülkeyiz. Farklı etnik yapıları kaşımaya hazır küresel aktörlerin odağında, kurulduğu günden beri bölücü terör faaliyetleriyle mücadele eden ve bu uğurda binlerce şehit vermiş bir coğrafyayız.

Böyle bir risk coğrafyasında, valilerin seçimle geldiği, yerel parlamentoların kurulduğu, her bölgenin kendi kanununu yaptığı bir siyasi federalizm (eyalet sistemi), ülkenin bölünmez bütünlüğüne ve üniter yapısına doğrudan bir tehdit oluşturur. Bu yüzden siyasi yerelleşme, Türkiye’nin gerçekleriyle asla bağdaşmaz.

Çözüm: Egemenliğin Değil, Hizmetin Bölüşülmesi

Siyasi federalizme kapıyı ardına kadar kapatırken, mevcut hantal merkeziyetçiliğe de mahkum değiliz. İşte bu noktada kamu yönetiminin en rasyonel iki kavramı devreye giriyor: İdari ve Mali Desentralizasyon.

Buradaki sihirli kelime şudur: Egemenliği paylaşmıyoruz, hizmeti ve bütçeyi paylaşıyoruz.

Kavram	Ne Demektir?	Türkiye'deki Karşılığı
Siyasi Federalizm (Eyalet Sistemi)	Yasama, yürütme ve yargı güçlerinin yerel eyaletlere devredilmesidir. Kendi kanununu yapan, kendi polisini kuran yerel yönetimler demektir.	Türkiye için RİSKLİDİR ve kırmızı çizgidir.
İdari Desentralizasyon	Kamu hizmetlerinin (sağlık, eğitim, imar vb.) planlanması ve yürütülmesinin yerel birimlere (belediyeler, yerel idareler) bırakılmasıdır.	Türkiye için İLAÇTIR. Hizmeti hızlandırır.
Mali Desentralizasyon	Merkezde toplanan vergilerin büyük bir kısmının, hizmeti üreten yerel birimlere aktarılması ve harcama yetkisinin yerelde olmasıdır.	Türkiye için İLAÇTIR. Bürokratik tıkanıklığı çözer.

Siyasi Federalizm Değil, Etkin Kamu Hizmeti

Bizim derdimiz yeni sınırlar çizmek değil, vatandaşın aldığı hizmet kalitesini artırmaktır.

Eğer Karabük’teki bir hastaneye atanacak uzman doktorun branşına, oradaki acil servisin bütçesine Ankara’daki bir genel müdürlük değil de; sahayı, hastayı ve bölgeyi bizzat yaşayan yerel sağlık idaresi karar verirse bu idari desentralizasyondur.

Burhaniye’deki çiftçinin sulama altyapısı için ya da Safranbolu’daki tarihi konakların restorasyon bütçesi için Ankara’dan aylarca imza beklenmiyor, yerel bütçe doğrudan yerel dinamiklerle yönetiliyorsa bu mali desentralizasyondur.

Bu modelde; devletin anayasal düzeni, ordusu, dış politikası, makroekonomik kararları ve yargı birliği tek bir merkezden (Ankara'dan) yönetilmeye devam eder. Üniter devlet yapısı sapasağlam ayakta kalır. Ancak temizlik, imar, eğitim hizmetleri, sağlık hizmetleri, trafik denetimi, sosyal yardımlar ve yerel kalkınma gibi günlük hayatı doğrudan etkileyen işler yerel yönetimlere bırakılır.

Sonuç: Güçlü Merkez, Hızlı Yerel

Toparlamak gerekirse; Türkiye için ideal model, ne bizi yavaşlatan katı merkeziyetçilik ne de bizi bölebilecek siyasi federalizmdir. Çözüm, ikisinin ortasında duran, Türkiye’nin tarihine, kültürüne ve jeopolitik risklerine uygun geliştirilmiş hibrit bir Türk Kamu Yönetimi Modelidir.

Devletimiz, sınır güvenliğinde ve egemenlikte olabildiğince güçlü ve merkezi kalmalı; ancak vatandaşa hizmet götürürken olabildiğince yerel, esnek ve hızlı olmalıdır. Vatandaşın hayatını kolaylaştırmayan bir "kutsal devlet" anlayışı yerine, vatandaşına en kaliteli hizmeti en hızlı şekilde ulaştıran bir "hizmetkar devlet" yapısını kurmak zorundayız.

Bir sonraki yazıda, bu modeli dünyada en iyi uygulayan ülkeleri (Fransa'nın geçirdiği dönüşümü, Japonya ve İspanya örneklerini) inceleyerek, kafamdaki o hibrit "Türk Modeli"nin detaylarını açmaya başlayacağım.

Sizce üniter yapıyı koruyarak kamu hizmetlerini yerelleştirmek, bugünkü bürokratik hantallığı bitirir mi?